Dr. Yüksel Keleş TimeTürk’te bu hafta son dönemlerdeki fon soruşturmaları kapsamında gündem tartışılan konulardan birisi olan katılım esaslı fonlar ve fetva meselesi dair değerlendirmelerde bulundu.
İslami sermaye piyasaları Türkiye’de son yıllarda gelişen bir sektör. Muhafazakâr kesimin bu konudaki uzmanlık alanı bugüne kadar döviz, altın, gümüş, gayrimenkul gibi klasik yatırım araçlarından oluşuyordu. Katılım bankalarının yaygınlaşması ile katılma hesapları da güvenli bir yatırım aracı olarak öne çıktı. Borsa ise çoğu muhafazakâr yatırımcı için hem bilinmezlik hem de caiziyet noktasında uzak durulan bir alan.
Hal böyle olunca faiz hassasiyeti olanlar yatırımlarını klasik yatırım araçlarından yana kullanıyor.
Son yıllarda Borsa İstanbul nezdinde katılım esaslarına göre oluşturulmuş katılım endeksleri borsada İslami hassasiyetlere göre kazanç elde etme isteğinde olan yatırımcılar için kurumsal ve güvenli bir alan açtı. Bunun yanında portföy yönetim şirketleri de katılım esaslı yatırım fonları ile yatırım yelpazesinin genişlemesine katkı sundu.
Önceleri Katılım Bankalarının sermayesi ile kurulan portföy yönetim şirketleri üzerinden yaygınlaşan katılım esaslı yatırım fonları daha sonraları diğer portföy yönetim şirketlerinin de ilgisini çekti ve katılım esaslı faizsiz yatırım fonlarını kurup yönetmeye başladılar.
Fon krizinde 7 portföy yönetim şirketinin işlettiği 131 fonda tasfiye kararı verildi. Bu fonlar içinde katılım esaslı faizsiz yatırım fonları da var. Sayısı çok değil. Sorunlu fonlar içinde de %1-2 seviyesinde olduğu söyleniyor. Tera, Pusula, Hedef, Atlas gibi şirketler bu fonları yönetiyor. Burada dikkat edilirse Katılım bankalarının iştiraklerinin yönettiği şirketlerin fonlarında genelde sorun yok.
Katılım bankaları da dahil faizsiz finansman ilke ve standartlarına göre çalışan tüm finans kuruluşları, ürün ve hizmetleri için danışma komitelerinden görüş ve onay (Fetva) almak zorundalar. Bu keyfi değil kanuni bir zorunluluk. Portföy yönetim şirketleri de katılım esaslı fonlar için SPK mevzuatında belirtilen şekilde hareket etmektedir.
SPK’nın yatırım fon rehberindekatılım esaslı fonlarının kurulması ve yönetilmesine ilişkin hükümlerinde, ünvanında katılım ifadesi geçen fonların portföylerine dahil edilecek ortaklık paylarının faizsiz/katılım finans ilkelerine uygunluğu onaylanmış olan endekslerde (örneğin Borsa İstanbul A.Ş. tarafından hesaplanan Katılım 30 Endeksi, Katılım 50 Endeksi ve Ziraat Portföy Katılım Endeksi) yer alan ortaklık paylarından seçilmesini ve/veya faizsiz/katılım finans ilkelerine uygunluğunun bir danışman/danışma kurulu tarafından onaylanmış olmasınızorunlu kılıyor.
Şirketler bu konuda danışmanlık firmalarından görüş/onay alıyorlar. Aldıkları belge, icazet belgesi/danışma komitesi görüşü adıyla verilen ve halk arasında fetva olarak geçen belgeler. Bu belgelere ilgili şirketlerin sitelerinden ulaşılabilmektedir.
Portföy yönetim şirketlerinin katılım esaslı fon kurması ve yönetmesi öncesinde bu fonun faizsiz finans ilkelerine göre kurulması için fetva almaları şeffaflık ve kurumsallık açısından doğrudur. Aynı zamanda faiz hassasiyeti olan yatırımcıların fıkhi açıdan güvenli yatırım yapmalarını sağlamaktadır. Yoksa herkes kendi görüşüne göre faizsiz fon kurup yönetme yoluna gidebilir.
İşte mesele biraz burada karmaşıklaşıyor. Fon vurgununa adı karışmış portföy yönetim şirketleri de katılım esaslı fonlar kurup işletmişler. Ve bu fonlarda, usulsüzlük ve dolandırıcılık sebebiyle tasfiyeye tabi tutulmuş. Örnek: Tera para piyasası katılım fonu.
Tabi ki bu fonlar kurulurken bağımsız danışmanlık firmalarından fetvası (İcazet belgesi) alınmış.
Bu durum medyaya, “Tera ve Pusula fonlar için fetva da almış, fon vurgununda Tera ve Pusula için fetva verildiği ortaya çıktı” gibi başlıklarla yansıdı.
Konu kamuoyunda, sanki dolandırıcılık için fetva almışlar, yaptıkları yanlışa fetva bulmuşlar gibi bir algıya yol açıyor. Sosyal medya ve basında çıkan haber ve yorumlardan bunu görebiliyoruz. Bu açıdan konunun doğru bir şekilde izah edilmesinde fayda var.
Halbuki yukarıda belirtiğimiz gibi bu fonların kuruluş aşamasında SPK mevzuatı gereği alınması gereken belgelerdir fetvalar. Yoksa! Fetva da alalım işimiz rast gitsin, dindar yatırımcılar bizim fonlara aksın diye değil.
Bu fetvalar, katılım esaslarına uygun bir fonun hangi ilke ve esaslar çerçevesinde kurulabileceği, nasıl işletileceği, faizsiz yatırım çerçevesini belirleyen, sakıncalı işlemleri dışarıda tutan çerçeve bir belgedir.
Fon yönetim şirketlerinin SPK ya yaptığı başvuruda yer alan izahnamede fonun yönetimi ve stratejisi ile fon portföy sınırlamaları yer almaktadır. Aynı zamanda danışmanlık alınan firmanın da bildirilmesi gerekiyor.
Mesela, TERA para piyasası katılma fonu izahnamesinde, yatırım stratejisi kapsamında fon portföyünde kira sertifikaları, murabaha işlemleri, katılma hesapları, taahhütlü işlemler ve vaad sözleşmelerine yer verilebileceği, Katılım finans ilkelerine uygunluğun ise X danışman firma Komitesi’nce gözetileceği açıkça belirtilmiş.
Sorun Nerede?
Danışma kurullarının fetvaları katılım esaslı fonların katılım finans ilke ve standartlarına göre nasıl kurulacağını ve yönetileceğini içeren çerçeve kuralları belirliyor. Fonun finansal performansı, kar ve kazar etmesi ise fon yöneticilerinin sorumluluğunda. Tabi ki izahname çerçevesinde belirtilen yönetim ve stratejilere bağlı kalındığı sürece.
Danışman firmanın fonksiyonu sadece kuruluş aşamasında fetva vermek mi? Sonraki aşamalarda sorumluluğu var mı?
Danışman firmanın danışma komitesinin bir yatırım fonu için verdiği 01.04.2024 tarihli fıkhi görüş belgesinde danışma komitesinin fonun işleyişini her daim takip ve denetleyebileceği, belirlenen ilkelere aykırılığın tespiti halinde belgenin iptal edileceği açıkça ifade edilmektedir. Burada denetim, katılım finans ilkelerine aykırılık açısından yapılabilecektir.
Konuyla ilgili haberlerde danışman firma yetkilileri, uzmanlık alanlarının işlemin iktisadi değil fıkhi yönüyle ilgili olduğunu, fonun getirisinin, karşılaşacağı finansal risklerin kendi uzmanlık alanları dışında olduğunu ve bu konuda görüş vermelerinin doğru olmadığını ekliyor.
Bir diğer danışmanlık firmasının yetkilisi de, danışma komitelerinin gerek ülkemizde gerekse uluslararası uygulamalarda temel görevinin, yatırım fonlarının ilgili dokümanlarını Katılım Finans İlke ve Esasları çerçevesinde değerlendirmek olduğunu, fonların hangi şirketlere veya kıymetlere fiilen yatırım yaptığının, fon varlıklarının hareketlerinin ve portföy işlemlerinin mevzuata uygunluğunun gözetiminin portföy yönetim şirketlerinin ve mevzuatla yetkilendirilmiş portföy saklama kuruluşlarının görev ve sorumluluğunda olduğunu belirtiyor.
Zaten fon soruşturmasında piyasa dolandırıcılığı ve manipülasyon açısından sorumlu kuruluşların SPK, Borsa İstanbul, Takasbank gibi sermaye piyasalarını düzenleyen ve denetleyen kuruluşlarda olduğu uzmanlarca söyleniyor.
Burada danışma komiteleri fıkhi çerçeveyi oluşturmak ve aykırılıkları gözetlemek dışında yukarıda belirtildiği şekliyle ilave sorumluluk alabilir mi? Almalı mıdır? Fetvası alınmış fonlardaki mağduriyetlerden danışman şirketler sorumlu tutulabilir mi? Tartışılabilir.
Mesela portföy yönetim şirketi hisse senedi ağırlıklı bir katılım esaslı yatırım fonu kurmak istediğinde danışma komitesi fona alınacak hisselerin katılım finans ilkelerine uyması için BİST katılım endeksinden seçilme şartını koyacaktır. Şirket yöneticileri performansı ve finansal kazancı artırmak için fona BİST katılım endeksinde olmayan ancak iyi performans gösteren hisseleri aldıklarında fetvanın dışına çıkmış olacaklardır. Bu durumda portföy yönetim şirketi, danışman firma tarafından aykırılığın düzeltilmesi için uyarılacak, düzeltme yapılmazsa fetvanın iptal edilmesi gündeme gelebilecektir. Ancak bunların tesbiti için iyi bir izleme ve denetim faaliyeti yürütülmesi gerekir.
Peki! Bazı hisse senedi ağırlıklı fonlarda olduğu gibi BİST katılım endeksinde yer alan Katılımevim hisse senedi alınması durumunda ne olacaktır. Denetim raporlarında Katılımevim üzerinden piyasa dolandırıcılığı yapıldığı ortaya çıkmıştır. Ancak hissenin fona alınması fetvaya uygundur, şirket katılım endeksindedir. Bu durumda danışma komitesi nasıl bir aksiyon alabilir. Yaptırım gücü nedir? Fetvayı geri çekebilir mi? Denetim gücü ve kanuni yetkisi nedir? Bu hisse aşırı değerlenmiştir artık bu hisseye yatırım yapmak caiz değildir, fetvayı geri çekiyorum mu diyecektir? Bu sorulara cevap aranmalıdır. Danışma kurullarının yapısı ve uzmanlığı bu tür olayları analiz etmeye, takip etmeye, denetlemeye ve müdahale etmeye uygun mudur? Uygun olmalı mıdır?
Burada şöyle bir soru gündeme gelebilir. Danışma kurulları sadece fıkhi uygunluk safhasında mı kalmalıdır. Verdikleri fetvaların denetimi sadece fıkhi kısmı mı kapsamalıdır, yoksa piyasa risklerini, dolandırıcılık ihtimallerini, fahiş/haksız kazanç ve manipülasyon gibi durumları da İslamilik prensibine uygunluk açısından gözetmeli midir?
Halihazırda SPK bünyesinde Katılım Finansmanı Daire Başkanlığı var. Bu dairenin görevleri arasında, katılım finans kuruluşlarının 6362 sayılı Kanun kapsamındaki faaliyet ve işlemlerinin sürekli gözetim ve denetim faaliyetlerini yürütmek var. Burada fetva sonrası süreçteki gözetim ve denetimin SPK tarafından yürütüleceği anlaşılıyor.
Doğru yaklaşım, fetvayı veren ve denetleyenlerin ayrıştığı, iş bölümü yapılan bir sistemin kurulması ve güçlendirilmesi. Yani fıkhi uygunluk aşamasından sonra uyum ve denetim aşamalarının da kurgulandığı müstakil bir katılım finans sermaye piyasası kurumu ve mevzuatı neden olmasın.
Kaynak: Dr. Yüksel Keleş/TİMETÜRK
[…] Katılım esaslı fonlar ve fetva meselesi […]