Azerbaycan’da resmî tahminlere göre, 2026 yılında petrol dışı sektörün Azerbaycan Cumhuriyeti’nin gayrisafi yurt içi hasılası (GSYİH) içindeki payının yaklaşık yüzde 75,8’e ulaşması ve bütçe gelirlerinde petrol dışı kaynakların payının da yüzde 57’ye kadar yükselmesi beklenmektedir.
İşte böyle bir dinamizmin ve yaklaşım değişikliğinin gölgesinde, ülkenin Merkez Bankası’nın İslami finansman pilot (sandbox) uygulamasını hayata geçirmesi ve ilk İslami tahvil (sukuk) ihracına hazırlık yapması; Temmuz 2026’da Finlandiya fonu “Finnfund” tarafından küçük ve orta ölçekli işletmeleri desteklemek ve yeşil finansman sağlamak amacıyla “Respublika Bank”a 15 milyon avroluk kredi tahsis edilmesi gibi adımların yanında, önemi iki katına çıkmıştır.
Bu gelişmeler, ekonomik çevrelerde önemli bir soruyu gündeme taşımaktadır: İslami finansman ve yeşil ekonomiye geçiş, Bakü’nün ekonomik çeşitlendirme stratejisine ne ölçüde katkıda bulunabilir?
Azerbaycan Cumhuriyeti’nde İslami Finansmanın Mevcut Durumu
Azerbaycan Cumhuriyeti’nde İslami finansmanın kurumsal temelleri henüz oluşum aşamasındadır. Merkez Bankası tarafından onaylanan “2024-2026 Yılları Mali Sektör Gelişim Stratejisi” çerçevesinde, 2026’nın ilk yarısında iki banka –“Rabitebank” ve “Azerbaycan Uluslararası Bankası (ABB)”– denetimli bir deneme ortamında (sandbox) İslami finans ürünleri sunmaya başlamıştır. Bu ürünler ağırlıklı olarak “murabaha” akitleri biçiminde taşınır ve taşınmaz mal finansmanını kapsamakta olup, bu deneme süreci Nisan 2027’ye kadar devam edecektir.
Azerbaycan Cumhuriyeti Merkez Bankası Başkanı Taleh Kazımov’un, 2026’da Bakü’de düzenlenen İslam Kalkınma Bankası (IsDB) yıllık toplantıları marjında verdiği bilgiye göre, ülkenin ilk sukuk ihracı için hukuki ve kurumsal zemin, İslam Kalkınma Bankası Grubu ile ortak bir proje kapsamında hazırlanmaktadır. Bu yasal paketin 2026 yılı sonuna kadar nihai onaydan geçmesi beklenmektedir. Ayrıca, tekafül (İslami sigorta) hizmetlerinin ve diğer yeni ürünlerin devreye sokulması da bu stratejik belgede yer almaktadır.
Fitch Ratings’in Mayıs 2026’daki değerlendirmesine göre, kısa vadeli görünümde bu ülkede “İslami bankacılık pencereleri” (geleneksel bankalar bünyesinde İslami ürün sunan birimler) modeli hâkim olacak olup, tamamen bağımsız ve tam teşekküllü İslami bankaların kurulması sonraki aşamalara ertelenmiştir.
Öte yandan, İslam Kalkınma Bankası Enstitüsü’nün Haziran 2026 tarihli “Azerbaycan’da İslami Finans: Yeni Ufukların Açılması” başlıklı raporu, 2035 yılına kadar ülkedeki İslami bankacılık varlıklarının değerinin yaklaşık 2,7 milyar dolara ulaşacağını öngörmektedir; bu veriler, sürecin başlangıç aşamasında olmasına rağmen sistematik bir yaklaşımla ilerlediğini göstermektedir.
Ekonomik Avantajlar ve Yabancı Yatırımcıların Çekilmesi
İslami finansman alanına giriş, Azerbaycan Cumhuriyeti’ne çok sayıda ekonomik avantaj sağlayacaktır. İlk olarak Bakü, Basra Körfezi kıyısındaki ülkelerden (özellikle Suudi Arabistan, Birleşik Arap Emirlikleri ve Katar) ve bunun yanı sıra İslam Kalkınma Bankası Grubu’ndan büyük çaplı sermaye girişi beklemektedir.
Sukuk gibi şeriata uygun araçlar, aynı zamanda Azerbaycan Cumhuriyeti’nin uygun kredi notuna ve stratejik coğrafi konumuna da ayrıca önem atfeden bu tür yatırımcılar için son derece caziptir.
Küçük ve orta ölçekli işletmeler kesimi için mali kaynaklara erişimin artması büyük önem taşımaktadır. Murabaha ve kiralama (icare) temelli ürünler faiz ve riba içermediğinden, dinî değerlere bağlı girişimciler ve ekonomik aktörler arasında daha geniş kabul görebilir. Bunun, finansal kapsayıcılığı artırarak mikro işletmelerin gelişmesine kayda değer katkı sağlaması öngörülmektedir.
Ekonomik çeşitlendirme perspektifinden bakıldığında da, yeni mali kaynakların yaratılması petro-dolara bağımlılığı azaltabilir ve ülkenin bütçe ile yatırım sepetini çeşitlendirebilir. İslam Kalkınma Bankası raporunda çizilen büyüme patikası, bu planın başarıyla uygulanması durumunda İslami finansmanın Azerbaycan Cumhuriyeti’nin genel mali derinliğini artırabileceğini göstermektedir. Buna ek olarak, yeşil projelerin finansmanı için daha fazla kaynak çekme yönünde yeni fırsatlar da doğmaktadır.
Bakü’de İslami Bankacılığın Önündeki Sınamalar ve Engeller
Mevcut bütün kapasiteye rağmen bu süreç, ciddi sınamalar ve engellerle karşı karşıyadır. Yasal çerçeve henüz tam olgunluğa erişmemiş olup “sandbox” sistemi yalnızca deneysel ve geçici bir rejimdir. Sistemin yaygın biçimde operasyonel hâle gelmesi, kapsamlı ve kusursuz bir hukuki çerçeveyi zorunlu kılmakta olup bunun yokluğu, yatırımcıların uzun vadeli güvenini zedeleyebilir.
Aynı şekilde, bu alandaki piyasa olgunluk seviyesinin düşük olduğu değerlendirilmektedir. Vatandaşların ve girişimcilerin İslami finans ürünlerine ilişkin toplumsal farkındalığı yeterli değildir; bu durum talep oluşumunu yavaşlatmaktadır.
Öte yandan, ciddi boyuttaki fıkıh (şeriat) uzmanı ve profesyonel risk yönetimi uzmanı eksikliği büyük bir engel teşkil etmektedir; zira ürünlerin şer’i kurallara tam uyumu ile aynı zamanda mali istikrar ve sürdürülebilirliğinin güvence altına alınması gerekmektedir.
İç pazarın küçüklüğü ve şiddetli rekabet de göz ardı edilemeyecek faktörlerdir. Geleneksel bankalar hâlihazırda piyasada sağlam bir konuma sahiptir; bu nedenle, yeni araçların bu rekabet sahasında mücadele edebilmesi için katma avantajlara (daha esnek kredi koşulları ve somut devlet destekleri gibi) ihtiyaç duyacaklardır. Bu engeller, İslami bankacılığın kısa vadede hızlı ve ani bir dönüşüm yaratması beklentisini pek de gerçekçi kılmamaktadır.
Bölgeye Bir Bakış; Kazakistan ve Türkiye ile Kıyaslama
Kazakistan ve Türkiye’nin tecrübesi, Azerbaycan Cumhuriyeti’nin durumunu değerlendirmek için uygun bir kıstas olabilir. Kazakistan 2010’lu yılların başından itibaren İslami finansmana ilişkin yasaları kabul etmiş olup bu ülkede (Hilal Bank gibi) tamamen İslami bankalar faaliyet göstermektedir. Kazakistan her ne kadar Orta Asya’da öncü ülkelerden biri sayılsa ve daha gelişmiş bir denetim altyapısına sahip olsa da, İslami bankaların toplam bankacılık sistemi içindeki payı hâlâ yüzde 1,5’in altındadır.
Buna karşılık Türkiye’deki İslami bankacılık sektörü çok daha yüksek bir olgunluk ve gelişkinlik düzeyine sahiptir. 1980’li yıllarda başlayan süreç, günümüzde (Kuveyt Türk, Albaraka Türk, Ziraat Katılım ve diğerleri gibi) birçok büyük ihtisas bankasını kapsamaktadır. Devlet destekleri ve sukuk alım satımı için aktif bir piyasanın varlığı sayesinde bu sektör, Türkiye ekonomisinden kayda değer bir pay almıştır. Ankara hükümetinin stratejik yaklaşımı, bu sürecin hızlanmasında önemli rol oynamıştır.
Ne var ki Azerbaycan Cumhuriyeti şu anda “deneysel ortam ve ilk sukuk ihracına hazırlık” aşamasındadır. Bu durum, Kazakistan ve Türkiye’nin geçmişte kat ettiği ilk aşamaların karşılığı olup, Bakü henüz onların bugünkü olgunluk düzeyine ulaşmaktan uzaktır. Bununla birlikte, İslam Kalkınma Bankası’nın aktif destekleri ve son yıllarda artan uluslararası ilgi, Bakü’nün bu yolda elini güçlendiren kozlardır.
Yeşil Ekonomi ile İslami Finansmanın Kesişimi
İncelemeler, İslami finansman ile yeşil ekonomiye geçiş arasında özsel bir uyum ve örtüşme bulunduğunu göstermektedir. Her iki yaklaşım da etik ilkeler, gerçek ekonomik faaliyetler ve zararlı, yıkıcı yatırımlardan sakınma temeline dayanmaktadır. Finnfund fonunun 15 milyon avroluk kredi limitinin bir bölümünün 9 Temmuz 2026 tarihinde “Respublika Bank” bünyesinde yeşil projelere ve KOBİ’lere tahsis edilmesi, bu yaklaşımın uygulamalı ve çarpıcı bir örneğidir.
Yeşil sukuk ile ÇSY (çevre, sosyal sorumluluk ve kurumsal yönetişim) ilkelerinin birleştirilmesi, İslami finansman çerçevesinde başarılı bir şekilde bütünleştirilebilir. Bu, Azerbaycan Cumhuriyeti’nin sürdürülebilir kalkınma hedeflerini gerçekleştirme (yenilenebilir enerjinin ve yeşil altyapının geliştirilmesi dâhil) potansiyelini ciddi biçimde artırmaktadır. Böylesine güçlü bir sinerjinin oluşması, kuşkusuz yerli ve yabancı yatırımcıları çekmek için ilave bir cazibe yaratacaktır.
